PTSD: co to jest, jakie daje objawy i jak wygląda leczenie

Czym jest PTSD i jakie zdarzenia mogą do niego prowadzić

Trauma w rozumieniu klinicznym to zdarzenie, które przekracza możliwości adaptacyjne organizmu. Może to być wypadek komunikacyjny, przemoc fizyczna lub seksualna, nagłe zagrożenie życia, katastrofa, bycie świadkiem śmierci albo ciężkiego urazu, a także przewlekłe narażenie zawodowe u ratowników i personelu medycznego.

Istotne jest jedno rozstrzygnięcie. Zdarzenie jest warunkiem koniecznym, ale niewystarczającym. Większość osób po doświadczeniu urazowym wraca do równowagi bez rozwinięcia zaburzenia. U części objawy utrwalają się i zaczynają wpływać na codzienne funkcjonowanie i to dopiero ten stan nazywamy zespołem stresu pourazowego.

PTSD a normalna reakcja na stres

Po traumie naturalne jest, że przez pewien czas utrzymuje się niepokój, gorszy sen, drażliwość i wzmożona czujność. To jest reakcja organizmu na silny stres, a nie choroba. W pierwszych tygodniach mówimy raczej o ostrej reakcji na stres, która u znacznej części osób ustępuje samoistnie.

O zaburzeniu decydują trzy rzeczy naraz: nasilenie objawów, ich utrzymywanie się w czasie oraz realne pogorszenie funkcjonowania w pracy, w relacjach albo w codziennych obowiązkach. Różnica polega więc na utrwaleniu mechanizmu, który pierwotnie miał chronić.

Najczęstsze objawy PTSD

Objawy układają się w kilka obszarów i zwykle występują razem, choć w różnych proporcjach.

Nawracające wspomnienia i flashbacki

Natrętne wspomnienia pojawiają się bez kontroli, często wywołane bodźcem przypominającym zdarzenie: dźwiękiem, zapachem, miejscem. W nasilonej postaci przybierają formę flashbacku, czyli wrażenia, że zdarzenie dzieje się ponownie, tu i teraz.

Koszmary i zaburzenia snu

Sen jest przerywany, płytki, z wybudzeniami i koszmarami o powtarzalnej treści. Brak regeneracji obniża próg reaktywności emocjonalnej następnego dnia, przez co objawy pozostałych obszarów się nasilają.

Unikanie

Omijanie miejsc, rozmów, ludzi i sytuacji kojarzących się z traumą przynosi natychmiastową ulgę, ale utrwala zaburzenie. Każde uniknięcie wzmacnia przekonanie, że bodziec był realnie groźny, a pole bezpiecznego funkcjonowania kurczy się z miesiąca na miesiąc.

Nadmierna czujność i pobudzenie

Utrzymuje się napięcie, łatwa reakcja przestrachem, rozdrażnienie i niemożność odpoczynku. Organizm działa tak, jakby zagrożenie nadal trwało, mimo że obiektywnie sytuacja jest bezpieczna.

Zmiany nastroju i odbioru siebie

Pojawia się obniżony nastrój, poczucie winy, wstyd, utrata zainteresowań i dystans wobec bliskich. U części osób obraz spełnia jednocześnie kryteria epizodu depresyjnego.

Dysocjacja i odrętwienie emocjonalne

U części pacjentów występuje okresowe odcięcie od emocji lub poczucie nierealności: wrażenie bycia obok siebie, automatyczne funkcjonowanie bez kontaktu z emocjami, trudność w przypomnieniu sobie fragmentów zdarzeń. Inną postacią jest odrętwienie, w którym osoba nie odczuwa także rzeczy przyjemnych.

To nie jest oznaka braku uczuć ani obojętności. To mechanizm ochronny, który uruchomił się w sytuacji, z której nie było ucieczki, i utrwalił się poza nią.

PTSD a alkohol i inne substancje

Substancje bywają używane jako sposób samoregulacji: obniżenie napięcia, ułatwienie zaśnięcia, chwilowe odcięcie od wspomnień. Krótkoterminowo przynosi to ulgę i właśnie dlatego mechanizm tak szybko się utrwala.

Długoterminowo działa odwrotnie. Alkohol pogłębia zaburzenia snu, nasila lęk po odstawieniu i zwiększa ryzyko nawrotu objawów. Powstaje układ, w którym oba problemy wzajemnie się napędzają, a leczenie tylko jednego z nich zwykle kończy się powrotem do punktu wyjścia. Takie współwystępowanie wymaga podejścia opisanego jako leczenie podwójnej diagnozy.

Co zwiększa ryzyko utrwalenia objawów

Na to, czy objawy ustąpią, czy się utrwalą, wpływa kilka czynników możliwych do rozpoznania, a część z nich da się zmienić.

Jak wygląda diagnoza

Rozpoznania nie stawia się na podstawie jednego pytania ani jednego testu. Wymaga wywiadu klinicznego, oceny objawów oraz ich wpływu na funkcjonowanie. Specjalista ustala, czy objawy wiążą się z doświadczeniem urazowym, jak długo się utrzymują i czy spełniają kryteria diagnostyczne.

Konieczne jest też odróżnienie od stanów dających podobny obraz: zaburzeń lękowych, depresji, zaburzeń adaptacyjnych, następstw urazu głowy oraz objawów wynikających z używania substancji. Kwestionariusze przesiewowe mogą to badanie wesprzeć, ale go nie zastępują.

Jak wygląda leczenie i co jest jego celem

Podstawą jest psychoterapia ukierunkowana na traumę, prowadzona metodami o udokumentowanej skuteczności. U części osób potrzebna jest równoległa opieka psychiatryczna, szczególnie przy nasilonych zaburzeniach snu, depresji lub silnym lęku. Farmakoterapia jest uzupełnieniem, nie zamiennikiem.

Celem nie jest zapomnienie zdarzenia. Celem jest zmniejszenie nasilenia objawów, odzyskanie poczucia bezpieczeństwa i przywrócenie funkcjonowania. U części pacjentów konieczne jest podejście etapowe, w którym najpierw stabilizuje się sen i napięcie, a dopiero potem prowadzi intensywną pracę nad wspomnieniami. Tak zaplanowane leczenie PTSD trwa dłużej, ale rzadziej bywa przerywane.

Kiedy konieczna jest pomoc medyczna

• Kryteria diagnostyczne PTSD: ICD-11 i ICD-10
• C-PTSD: czym złożone PTSD różni się od klasycznego
• Test na PTSD: co realnie mierzą narzędzia przesiewowe
• Terapia traumy: metody o potwierdzonej skuteczności
• Dysocjacja: czym jest i kiedy staje się objawem klinicznym
• Alkohol a trauma: dlaczego ulga jest krótkotrwała