Anoreksja: objawy, skutki zdrowotne i leczenie

Anoreksja, a dokładniej jadłowstręt psychiczny, jest chorobą psychiczną o najwyższej śmiertelności ze wszystkich zaburzeń psychicznych. Nie jest dietą, która wymknęła się spod kontroli, ani wyborem, z którego można się wycofać decyzją. Jest zaburzeniem, w którym zmienia się sposób myślenia o własnym ciele, o jedzeniu i o kontroli, a organizm wchodzi w stan przewlekłego niedożywienia, który sam z siebie pogłębia chorobę.

Ten artykuł opisuje, po czym rozpoznać anoreksję, jakie niesie konsekwencje zdrowotne i jak wygląda leczenie. Jest napisany przede wszystkim dla osób, które podejrzewają chorobę u kogoś bliskiego.

Czym jest anoreksja

Anoreksja polega na utrzymywaniu masy ciała znacząco poniżej poziomu właściwego dla wieku i wzrostu, przy jednoczesnym silnym lęku przed przybraniem na wadze oraz zaburzonym postrzeganiu własnego ciała. Osoba chora widzi siebie inaczej, niż widzą ją inni, i ta rozbieżność nie jest udawana.

Choroba dotyczy najczęściej nastolatek i młodych kobiet, ale występuje też u chłopców, mężczyzn i osób dorosłych w każdym wieku. U mężczyzn bywa rozpoznawana później, ponieważ rzadziej się jej tam szuka.

Dlaczego to nie jest kwestia silnej woli

To najważniejsza rzecz do zrozumienia dla rodziny, bo od niej zależy, czy rozmowa w ogóle ma szansę pomóc.

Przewlekłe niedożywienie zmienia pracę mózgu. Pogarsza się zdolność do elastycznego myślenia, nasilają się zachowania sztywne i rytualne, rośnie lęk i drażliwość, a zdolność do trafnej oceny własnego stanu maleje. To znaczy, że im dłużej trwa choroba, tym trudniej choremu ją zobaczyć. Nie jest to upór ani brak charakteru, tylko wynik tego, co głód robi z mózgiem.

Dlatego apele w rodzaju weź się w garść albo po prostu zacznij jeść nie działają. Nie dlatego, że osoba chora nie chce, tylko dlatego, że mechanizm choroby jest silniejszy niż postanowienie.

Objawy anoreksji

Zmiany w zachowaniu

• unikanie wspólnych posiłków, jedzenie w samotności lub o innych porach
• tłumaczenie, że jadło się wcześniej albo że nie ma się apetytu
• rosnąca liczba produktów uznawanych za niedozwolone
• bardzo sztywne rytuały wokół jedzenia
• intensywne, przymusowe ćwiczenia, wykonywane mimo zmęczenia lub choroby
• częste ważenie się albo przeciwnie, całkowite unikanie wagi
• noszenie luźnych, warstwowych ubrań
• wycofanie z kontaktów i rezygnacja z aktywności sprawiających wcześniej radość

Zmiany psychiczne

• silny lęk przed przybraniem na wadze, nieustępujący mimo spadku masy ciała
• zaburzone postrzeganie własnego ciała
• poczucie winy po jedzeniu
• obniżony nastrój, drażliwość, wahania emocji
• trudności z koncentracją
• perfekcjonizm i bardzo surowa samoocena

Objawy ze strony ciała

• wyraźny spadek masy ciała lub jej zatrzymanie w okresie wzrostu
• ciągłe uczucie zimna, sine dłonie i stopy
• osłabienie, zawroty głowy, omdlenia
• zanik miesiączki lub jej nieregularność
• wypadanie włosów, sucha skóra, łamliwe paznokcie
• zaburzenia snu
• zaparcia i dolegliwości żołądkowe

Skutki zdrowotne

Niedożywienie dotyka wszystkich układów organizmu, a część następstw utrzymuje się długo po rozpoczęciu leczenia.

Serce i krążenie. Zwolnienie akcji serca, spadki ciśnienia, zaburzenia rytmu. Powikłania kardiologiczne są najczęstszą bezpośrednią przyczyną zgonów w anoreksji.

Gospodarka elektrolitowa. Zaburzenia stężenia potasu, sodu i fosforanów, które mogą prowadzić do groźnych zaburzeń rytmu serca. To one najczęściej decydują o konieczności leczenia szpitalnego.

Kości. Utrata gęstości mineralnej, prowadząca do osteopenii i osteoporozy. U osób chorujących w okresie dorastania część tej utraty może pozostać nieodwracalna, ponieważ szczytowa masa kostna budowana jest właśnie wtedy.

Układ hormonalny i płodność. Zatrzymanie miesiączki, zaburzenia hormonalne, obniżona płodność. U większości pacjentek funkcje wracają po odzyskaniu prawidłowej masy ciała, ale bywa to proces wielomiesięczny.

Mózg. Pogorszenie pamięci i koncentracji, spowolnienie myślenia, nasilenie lęku i objawów depresyjnych.

Czy anoreksja zawsze wymaga hospitalizacji

Nie, i to jest jedno z najczęstszych pytań rodzin. Nie istnieje jedna liczba, po przekroczeniu której leczenie szpitalne staje się konieczne. Decyzja jest zawsze wielowymiarowa i podejmuje ją lekarz po badaniu.

Pod uwagę brane są między innymi: stabilność krążeniowa, wyniki badań laboratoryjnych, tempo utraty masy ciała, obecność powikłań internistycznych, stan psychiczny wraz z ryzykiem samobójczym, wiek pacjenta oraz to, czy leczenie ambulatoryjne przynosi efekty.

Duża część pacjentów leczy się skutecznie bez hospitalizacji, w trybie ambulatoryjnym lub w ośrodku stacjonarnym o profilu terapeutycznym. Kluczowe jest jednak, żeby leczenie zaczęło się wcześnie, ponieważ rokowanie pogarsza się wraz z czasem trwania choroby.

Leczenie anoreksji

Skuteczne leczenie łączy trzy elementy prowadzone równolegle. Sam żaden z nich nie wystarcza.

Stabilizacja stanu somatycznego

Ocena i leczenie następstw niedożywienia oraz stopniowe, kontrolowane przywracanie prawidłowego odżywienia. Ten etap musi odbywać się pod nadzorem medycznym, ponieważ zbyt szybkie zwiększanie podaży pokarmu u osoby wyniszczonej grozi zespołem ponownego odżywienia, który może być stanem zagrożenia życia.

Psychoterapia

To trzon leczenia. Praca dotyczy lęku przed jedzeniem i przed zmianą masy ciała, obrazu własnego ciała, perfekcjonizmu i potrzeby kontroli, a także mechanizmów, które podtrzymują chorobę. U osób młodszych bardzo istotne jest włączenie rodziny w proces leczenia.

Leczenie chorób współistniejących

Anoreksji bardzo często towarzyszą zaburzenia lękowe, depresja albo zaburzenia obsesyjno-kompulsyjne. Pozostawione bez leczenia znacząco zwiększają ryzyko nawrotu.

Jak rozmawiać z osobą chorą

Rozmowa jest zwykle trudniejsza, niż się spodziewamy, i łatwo nią zaszkodzić. Kilka zasad, które w praktyce pomagają.

• Mów o tym, co widzisz i co czujesz, zamiast oceniać. Martwię się o ciebie działa lepiej niż wyglądasz okropnie.
• Nie komentuj wyglądu ani wagi, także w formie komplementu. Każda uwaga o ciele wzmacnia to, wokół czego kręci się choroba.
• Nie zmuszaj do jedzenia i nie kontroluj posiłków na siłę. To zwykle zwiększa opór i konflikt.
• Nie stawiaj ultimatum. Wycofanie się z niego osłabia twoją pozycję, a wykonanie zwykle zrywa kontakt.
• Bądź cierpliwy. Zaprzeczanie jest częścią obrazu choroby, a nie dowodem złej woli.
• Zaproponuj konkretny krok, na przykład wspólną wizytę u lekarza, zamiast ogólnego apelu o leczenie.

Gdzie szukać pomocy

Pierwszym krokiem może być lekarz rodzinny, który zleci podstawowe badania i pokieruje dalej, albo bezpośrednio psychiatra lub psycholog. Warto szukać specjalisty z doświadczeniem w zaburzeniach odżywiania, ponieważ ich leczenie różni się od terapii innych zaburzeń.

Bezpłatne wsparcie telefoniczne dostępne jest całodobowo pod numerem 800 70 2222, w Centrum Wsparcia dla osób w kryzysie psychicznym. Dzieci i młodzież mogą korzystać z telefonu zaufania 116 111.