Wyzwalacze traumy a nawrót picia: jak flashback uruchamia głód alkoholu

Czym jest wyzwalacz i dlaczego reakcja wyprzedza myślenie

Wyzwalacz to bodziec skojarzony z sytuacją urazową: dźwięk, zapach, ton głosu, układ pomieszczenia, pora roku. Skojarzenie powstało w warunkach zagrożenia, więc zostało zapisane szybko i trwale, z pominięciem szczegółowej analizy kontekstu.

Konsekwencja jest neurofizjologiczna. Ocena zagrożenia zachodzi na poziomie podkorowym, zanim kora zdąży rozpoznać, że tym razem nic się nie dzieje. Pacjent najpierw ma przyspieszone tętno i napięcie mięśni, a dopiero potem myśl o tym, co się właściwie wydarzyło. Odwrócenie tej kolejności nie jest możliwe siłą woli.

Różnica między wspomnieniem a flashbackiem

Wspomnienie jest umiejscowione w przeszłości. Pacjent wie, że opowiada o czymś, co minęło. Flashback tej ramy nie ma. Zdarzenie jest przeżywane jako dziejące się teraz, z pełnym komponentem cielesnym, a poczucie upływu czasu zanika.

Klinicznie istotne jest to, co dzieje się po flashbacku. Zostaje wysokie pobudzenie bez wyjaśnienia, poczucie zagrożenia bez źródła i silna potrzeba, żeby ten stan natychmiast wyłączyć. Alkohol jest w tym momencie rozwiązaniem najszybszym i najlepiej wyuczonym.

Dlaczego głód pojawia się chwilę po wyzwalaczu

Głód alkoholu w tym układzie nie jest reakcją na alkohol. Jest reakcją na stan pobudzenia, który wielokrotnie kończył się piciem. Odruch jest warunkowy: określony poziom napięcia uruchamia utrwaloną odpowiedź, niezależnie od tego, ile czasu minęło od ostatniego kieliszka.

To wyjaśnia dwie rzeczy, które pacjentów zaskakują. Że głód potrafi pojawić się po wielu miesiącach abstynencji. I że jest najsilniejszy wtedy, gdy nikt w otoczeniu nie pije, bo źródłem nie jest sytuacja towarzyska, tylko stan wewnętrzny.

Wyzwalacze, których pacjenci nie kojarzą z traumą

Najtrudniejsza grupa to wyzwalacze wewnętrzne. Organizm po wysiłku, po nieprzespanej nocy albo przy niskim poziomie glukozy daje objawy zbliżone do reakcji lękowej: kołatanie serca, drżenie, poty. Układ nerwowy odczytuje ten stan jako zagrożenie i uruchamia całą sekwencję, mimo że nie było żadnego bodźca z zewnątrz.

Drugą grupą są rocznice. Pogorszenie nastroju i snu pojawia się na kilka dni przed datą, bez świadomego jej przypomnienia. Uporządkowanie tych zależności jest jednym z pierwszych zadań, jakie stawia leczenie PTSD u pacjenta z uzależnieniem.

Dlaczego unikanie wyzwalaczy nie jest planem

Pierwszym odruchem po nawrocie jest zawężenie życia: rezygnacja z miejsc, spotkań, tras dojazdu. Krótkoterminowo to działa, bo liczba napadów spada. Długoterminowo działa odwrotnie, ponieważ unikanie jest jednym z osiowych objawów zespołu stresu pourazowego i każde kolejne uniknięcie wzmacnia przekonanie, że bodziec był realnie groźny.

Skutek jest podwójny. Pole bezpiecznego funkcjonowania kurczy się z miesiąca na miesiąc, a jednocześnie rośnie liczba sytuacji, których nie da się przewidzieć, więc ryzyko nawrotu nie maleje, tylko przesuwa się w inne miejsce.

Co z tym robi terapia

Praca zaczyna się od mapowania. Pacjent uczy się cofać od momentu głodu do bodźca, który go poprzedził, i nazywać ogniwo pośrednie, czyli stan ciała. Sam ten krok skraca dystans między bodźcem a decyzją na tyle, że pojawia się miejsce na inną reakcję niż picie.

Drugim elementem jest utrzymanie podwójnej świadomości, czyli zdolności do jednoczesnego kontaktu ze wspomnieniem i z bieżącym otoczeniem. Dopiero na tej podstawie prowadzi się właściwe przetwarzanie traumy. Nawrót nie zamyka tego procesu, jest informacją o nierozpoznanym wyzwalaczu i wraca do planu, który obejmuje terapię uzależnienia od alkoholu równolegle z pracą nad traumą.

Kiedy konieczna jest pomoc medyczna