Dysocjacja: czym jest i kiedy staje się objawem klinicznym

Czym dysocjacja jest w ujęciu klinicznym

W normalnych warunkach świadomość, pamięć, poczucie własnej tożsamości i odbiór otoczenia tworzą spójną całość. Dysocjacja polega na przerwaniu tej ciągłości w jednym lub kilku z tych obszarów naraz. Nie jest to zaburzenie pojedyncze, tylko zjawisko o szerokim zakresie nasilenia.

Łagodne formy zna niemal każdy. Przejechanie kilkunastu kilometrów bez pamięci trasy, zatopienie się w książce z utratą poczucia czasu, wyłączenie się na nudnym spotkaniu. To są doświadczenia powszechne, krótkie i nieszkodliwe. Klinicznie istotne staje się to, co pojawia się bez woli pacjenta i utrzymuje mimo prób przerwania.

Jak dysocjacja wygląda w praktyce

Formy różnią się tym, który obszar zostaje odcięty. Pacjenci rzadko używają terminów fachowych, dlatego warto znać opisy potoczne, w jakich to zwykle wybrzmiewa.

Dlaczego pojawia się przy traumie

W sytuacji zagrożenia, z którego nie ma ucieczki ani możliwości walki, układ nerwowy uruchamia trzecią odpowiedź: odcięcie. Obniża się odbiór bodźców, słabnie odczuwanie bólu, zmniejsza się poczucie udziału w wydarzeniu. W momencie zagrożenia jest to mechanizm ochronny i spełnia swoją funkcję.

Problem zaczyna się później. Reakcja, która była adekwatna wobec realnego zagrożenia, zostaje skojarzona z określonymi bodźcami i uruchamia się na nowo w sytuacjach bezpiecznych. Nasilona dysocjacja w trakcie samego zdarzenia jest jednym z czynników zwiększających ryzyko rozwinięcia się zespołu stresu pourazowego, dlatego jej obecność ma znaczenie także wtedy, gdy planuje się leczenie zaburzeń związanych z traumą.

Co trzeba wykluczyć przed rozpoznaniem

Objawy dysocjacyjne nie są dowodem na traumę. Zbliżony obraz dają napady padaczkowe, zwłaszcza o początku skroniowym, migrena z aurą, niedocukrzenie, zaburzenia rytmu serca oraz odwodnienie. Podobnie działają niektóre leki, w tym nasenne i uspokajające.

Osobną kategorią są substancje psychoaktywne. Preparaty o działaniu dysocjacyjnym wywołują ten stan bezpośrednio, a alkohol i leki uspokajające nasilają go pośrednio. U osoby używającej substancji rozpoznanie stawia się po okresie abstynencji, nie w trakcie używania.

Kiedy przestaje mieścić się w normie

Kryteria są trzy i muszą wystąpić razem. Brak kontroli, czyli objaw pojawia się sam i nie daje się przerwać. Powtarzalność, czyli nie jest to pojedynczy epizod po nieprzespanej nocy. Wpływ na funkcjonowanie, czyli pacjent traci ciągłość dnia, nie pamięta rozmów albo przerywa czynności bez świadomości tego faktu.

Czwartym, niezależnym kryterium jest ryzyko. Epizody w trakcie prowadzenia pojazdu, obsługi maszyn lub opieki nad dzieckiem wymagają oceny niezależnie od częstotliwości.

Jak wygląda postępowanie

Pierwszym etapem nie jest praca nad przeszłością, tylko odzyskanie kontaktu z bieżącą chwilą. Stosuje się techniki utrzymywania uwagi na tu i teraz, rozpoznawanie wczesnych sygnałów zapowiadających epizod oraz uporządkowanie snu i rytmu dnia, ponieważ niedobór snu wyraźnie obniża próg wystąpienia objawów.

Dopiero po uzyskaniu stabilności wchodzi przetwarzanie materiału urazowego. Kolejność jest tu istotna: rozpoczęcie pracy nad wspomnieniem przy nasilonych objawach dysocjacyjnych zwykle je pogłębia, dlatego leczenie PTSD u takich pacjentów ma dłuższą fazę przygotowania niż standardowa.

Kiedy konieczna jest pomoc medyczna