Test na PTSD: co realnie mierzą narzędzia przesiewowe i czego nie zastąpią

Do czego służy narzędzie przesiewowe

Zadaniem badania przesiewowego jest wyłowienie z dużej grupy osób tych, u których prawdopodobieństwo zaburzenia jest podwyższone. Nie po to, żeby postawić rozpoznanie, tylko po to, żeby skierować je do właściwej oceny. To jest ta sama logika, co przy badaniach przesiewowych w innych dziedzinach medycyny.

Z tego wynika ich konstrukcja. Są krótkie, oparte na samoopisie i celowo ustawione tak, żeby raczej wyłapać za dużo niż za mało. Cena za to jest znana i akceptowana: część wyników dodatnich nie potwierdzi się w badaniu klinicznym.

Co oznacza wynik

Najczęstszy błąd polega na czytaniu wyniku jako odpowiedzi tak lub nie. Wynik jest informacją o prawdopodobieństwie i o nasileniu zgłaszanych objawów, a nie o obecności choroby.

Dlaczego wynik bywa mylący

Objawy ujęte w kwestionariuszach nie są swoiste. Zaburzenia snu, drażliwość, trudności z koncentracją i unikanie występują także w depresji, w zaburzeniach lękowych, przy przewlekłym niedoborze snu oraz w zespole odstawiennym. Wysoki wynik może więc odzwierciedlać zupełnie inny stan.

Częstsze są jednak wyniki fałszywie ujemne. Unikanie jest osiowym objawem zespołu stresu pourazowego, a pytania kwestionariusza wymagają kontaktu ze wspomnieniem. Osoba, która najsilniej unika, ma naturalną tendencję do zaniżania odpowiedzi, i to właśnie ona bywa w najgorszym stanie.

Czym różnią się narzędzia walidowane od internetowych

Narzędzie walidowane ma opisaną procedurę powstania, przebadaną wersję językową, znane progi odcięcia i znaną trafność. Jest przypisane do konkretnej klasyfikacji, więc inaczej wygląda kwestionariusz zbudowany pod kryteria ICD-11, a inaczej pod amerykańską klasyfikację DSM.

Testy publikowane w serwisach informacyjnych i mediach społecznościowych zwykle nie mają żadnej z tych cech. Bywają skróconą wersją czegoś rzetelnego albo zestawem pytań ułożonych dowolnie, a ich wynik nie ma wartości diagnostycznej.

Czego test nie jest w stanie zrobić

Nie ustala związku między objawami a konkretnym zdarzeniem. Nie ocenia, jak długo objawy trwają ani czy spełnione jest kryterium czasu. Nie różnicuje z innymi rozpoznaniami i nie wyklucza przyczyn somatycznych ani polekowych.

Nie ocenia też ryzyka, a to jest jego najpoważniejsze ograniczenie. Ocena myśli samobójczych, używania substancji i bezpieczeństwa środowiska wymaga rozmowy, a od niej zależy pilność dalszych działań i wybór poziomu opieki w ramach, jakimi jest leczenie PTSD.

Jak sensownie wykorzystać wynik

Najlepszym zastosowaniem jest zabranie go na konsultację. Wypełniony kwestionariusz porządkuje rozmowę, pomaga nazwać objawy i skraca czas potrzebny na zebranie wywiadu, zwłaszcza gdy mówienie o tym wprost jest trudne.

Drugim sensownym zastosowaniem jest monitorowanie zmiany. Powtarzany w trakcie leczenia ten sam kwestionariusz pokazuje kierunek, w jakim idzie proces, co bywa cenne dla pacjenta w okresie, gdy subiektywnie nie widzi jeszcze poprawy. Tak używa się go w trakcie, jaki obejmuje terapia zaburzeń psychicznych.

Kiedy konieczna jest pomoc medyczna

• Kryteria diagnostyczne PTSD: ICD-11 i ICD-10
• C-PTSD: czym złożone PTSD różni się od klasycznego
• Leczenie traumy: ambulatoryjnie czy stacjonarnie