Kryteria diagnostyczne PTSD: ICD-11, ICD-10 i różnice między klasyfikacjami

Trzy grupy objawów według ICD-11

Obowiązująca klasyfikacja Światowej Organizacji Zdrowia opisuje zaburzenie w sposób zwięzły, przez trzy współwystępujące grupy objawów. Wszystkie trzy muszą być obecne.

Jakie doświadczenie spełnia kryterium

Kryterium spełnia zdarzenie o charakterze skrajnie zagrażającym lub przerażającym. Może to być doświadczenie własne, bycie świadkiem, a także powtarzane narażenie na drastyczne szczegóły w ramach obowiązków zawodowych.

Istotne są dwa rozstrzygnięcia. Zdarzenie nie musi wiązać się z bezpośrednim zagrożeniem życia pacjenta. I odwrotnie: samo wystąpienie takiego zdarzenia nie oznacza rozpoznania, ponieważ większość osób po doświadczeniu urazowym wraca do równowagi bez rozwinięcia zaburzenia.

Kryterium czasu i początek objawów

Objawy muszą utrzymywać się dłużej niż 1 miesiąc. Wcześniejsze reakcje, nawet nasilone, mieszczą się w opisie ostrej reakcji na stres i u znacznej części osób ustępują samoistnie. To rozróżnienie chroni przed rozpoznawaniem zaburzenia tam, gdzie zachodzi normalny proces adaptacji.

Objawy pojawiają się zwykle w pierwszych tygodniach, ale możliwy jest początek odroczony, opisywany wtedy, gdy ujawniają się po co najmniej 6 miesiącach od zdarzenia. Dotyczy to szczególnie osób, które przez ten czas funkcjonowały w warunkach wymagających stałej mobilizacji.

Dlaczego same objawy nie wystarczają

Ostatnim wymaganym elementem jest istotne pogorszenie funkcjonowania: zawodowego, rodzinnego, społecznego albo w innym ważnym obszarze. Bez tego kryterium mówimy o objawach, a nie o zaburzeniu.

W praktyce ten warunek bywa najtrudniejszy do oceny u osób wysoko funkcjonujących. Praca jest wykonywana, obowiązki realizowane, a koszt tego stanu widać dopiero w relacjach, w śnie i w ilości wypijanego alkoholu.

Pomocne jest wtedy pytanie nie o to, czy pacjent daje radę, tylko ile go to kosztuje. Rezygnacja z aktywności, zawężenie kontaktów, unikanie konkretnych tras i sytuacji oraz stałe podnoszenie wysiłku potrzebnego do wykonania tych samych zadań są miarą pogorszenia funkcjonowania, nawet gdy formalnie nic się nie posypało.

Czym ICD-11 różni się od ICD-10 i od DSM

ICD-10 opisywała zaburzenie szerzej i mniej precyzyjnie, a osobno ujmowała trwałą zmianę osobowości po przeżyciu sytuacji ekstremalnej, która była poprzedniczką dzisiejszego złożonego PTSD. ICD-11 zastąpiła to rozwiązanie odrębnym rozpoznaniem postaci złożonej.

Amerykańska klasyfikacja DSM idzie w przeciwną stronę i opisuje zaburzenie przez znacznie większą liczbę objawów w czterech grupach, nie wyróżniając przy tym postaci złożonej. Stąd biorą się rozbieżności między źródłami, na które trafia pacjent szukający informacji o leczeniu zaburzeń związanych z traumą.

Co należy wykluczyć

Podobny obraz dają zaburzenia adaptacyjne, w których reakcja jest związana z konkretną zmianą życiową, a także depresja, zaburzenia lękowe oraz następstwa urazu głowy. Osobną kategorią są objawy wynikające z używania substancji lub z zespołu odstawiennego.

Dlatego rozpoznanie stawia się w badaniu klinicznym, z wywiadem obejmującym przebieg w czasie, choroby somatyczne, przyjmowane leki i używanie substancji. Kwestionariusz może to badanie wesprzeć, ale go nie zastępuje. Jeśli obraz odpowiada raczej reakcji na bieżącą sytuację, właściwym kierunkiem bywa leczenie zaburzeń adaptacyjnych.

Kiedy konieczna jest pomoc medyczna

• Test na PTSD: co realnie mierzą narzędzia przesiewowe
• C-PTSD: czym złożone PTSD różni się od klasycznego
• EMDR: czym jest i przy jakich zaburzeniach się ją stosuje
• Co to jest PTSD: objawy, przyczyny i przebieg